បើត្រឡប់មកមើលអតីតកាលវិញ ប្រហែលជាមិនមានមនុស្សជាច្រើននឹកស្មានថា ការចាប់ផ្ដើមតូចៗមួយនៅឆ្នាំ២០១០ អាចនាំអោយខ្ញុំដើរមកដល់ផ្លូវដែលខ្ញុំកំពុងឈរនៅថ្ងៃនេះ។ កាលនោះ អ៊ីនធឺណិតមិនមែនជារឿងងាយស្រួលដូចសព្វថ្ងៃទេ ទាំងលទ្ធភាពប្រើប្រាស់ កាលនោះគឺប្រើអ៊ីនធើណិនៅតាមទូនៅឡើយ ភាគច្រើនកន្លែងអ៊ីនធើណិតនៅខេត្ត គឺកន្លែងខលទៅក្រៅប្រទេស។ កាលសម័យកាលខ្ញុំ ការស្រាវជ្រាវបច្ចេកវិទ្យា មិនមែនមានលទ្ធភាពចូល Yahoo, Google ឬ YouTube ទេ ប៉ុន្តែកើតឡើងលើទំព័រទស្សនាវដ្តីព័ត៌មានវិទ្យា សៀវភៅរបស់ វិទ្យាស្ថានបើកទូលាយ គម្រោង KhmerOS – Khmer Software Initiative សៀវភៅខ្លះមាននៅសាកលវិទ្យាល័យដែលខ្ញុំរៀន តែទស្សនាវដ្ដីខ្ញុំត្រូវសន្សំលុយរៀងរាល់ខែ ដើម្បីអាចទិញមកអាន ប្រហែលជា ៤០០០៛ – ៦០០០៛ ក្នុងមួយច្បាប់ ហើយមួយខែចេញមួយលេខ។
នៅក្នុងទស្សនាវដ្តីសម័យខ្ញុំនោះ ខ្ញុំបានឃើញអ្វីដែលធ្វើអោយចិត្តខ្ញុំរំភើបខ្លាំង។ វាមិនមែនជាឧបករណ៍ថ្មី ឬបច្ចេកវិទ្យាខ្ពស់ណាមួយទេ ប៉ុន្តែជាកម្មវិធីដែលប្រើប្រាស់ភាសាខ្មែរ ដូចជា “កម្មវិធីស្លឹករិត” “មកម្មវិធីមយូរា” និងកម្មវិធីជាច្រើនផ្សេងទៀត។ សម្រាប់មនុស្សម្នាក់ដែលធំឡើងជាមួយភាសាខ្មែរ ការឃើញភាសារបស់ខ្លួនមានទីតាំងនៅលើអេក្រង់កុំព្យូទ័រ គឺជារឿងមានអត្ថន័យខ្លាំងណាស់។ វាមិនមែនគ្រាន់តែជាអក្សរនោះទេ ប៉ុន្តែជាការបញ្ជាក់ថា ភាសារបស់យើងអាចរស់នៅក្នុងពិភពបច្ចេកវិទ្យាបាន។
ចាប់ពីពេលនោះមក ខ្ញុំមិនត្រឹមតែប្រើកម្មវិធីទាំងនោះទេ ប៉ុន្តែចាប់ផ្ដើមសួរខ្លួនឯងថា “នរណាជាអ្នកធ្វើវា?” “តើអ្នកនៅពីក្រោយសាច់រឿងទាំងនេះជានរណា?”។ ការចង់ដឹងនេះបាននាំអោយខ្ញុំស្រាវជ្រាវ បន្តសួរ បន្តអាន រហូតស្គាល់មនុស្ស និងក្រុមដែលកំពុងធ្វើការងារមូលដ្ឋានីយកម្ម ឬ localization សម្រាប់ភាសាខ្មែរ។
ដំណើរនេះកាន់តែរំភើបខ្លាំងនៅឆ្នាំ២០១២ ពេលដែលខ្ញុំមានឱកាសមកភ្នំពេញ និងចូលរួមកម្មវិធី BarCamp Phnom Penh ២០១២ ជាលើកដំបូង ក្នុងនាមជាអ្នកស្ម័គ្រចិត្ត។ វាមិនមែនគ្រាន់តែជាព្រឹត្តិការណ៍បច្ចេកវិទ្យាទេ ប៉ុន្តែជាកន្លែងដែលខ្ញុំបានជួបមនុស្សដែលខ្ញុំធ្លាប់អានអំពីពួកគាត់ តាមទស្សនាវដ្តី និងអ៊ីនធឺណិត។ ការសន្ទនាផ្ទាល់ បច្ចេកវិទ្យា ពីនេះពីនោះ អំពី localization ការបកប្រែជាសហគមន៍ និងអនាគតភាសាខ្មែរក្នុងបច្ចេកវិទ្យា បានធ្វើអោយខ្ញុំយល់ថា នេះអ្វីដែលខ្ញុំរីករាយនិងធ្វើដើម្បីសហគមន៍ និងសង្គមជាតិរបស់ខ្ញុំ ដែលខ្ញុំអាចចូលរួមបាន។
កាលនោះ បរិយាកាសសហគមន៍ពិតជាមានភាពហ៊ឺហា និងពោរពេញដោយសុទិដ្ឋិនិយម។ ស្រុកខ្មែរយើងមានអ្នកតំណាងគម្រោង Mozilla ដែលធ្វើអោយមនុស្សជាច្រើនមានក្តីសង្ឃឹមថា ភាសាខ្មែរ និងសហគមន៍បកប្រែអាចទៅឆ្ងាយជាងនេះ។ ទោះបីជាការចូលរួមជាផ្លូវការនៅពេលនោះនៅមានកម្រិត ក៏វាបានដាក់គ្រាប់ពូជមួយនៅក្នុងចិត្តខ្ញុំហើយ។
រហូតដល់ឆ្នាំ២០១៦ ការចូលរួមសហគមន៍បកប្រែបានចាប់ផ្ដើមបើកទូលាយជាងមុន និងនៅឆ្នាំ២០២០ ខ្ញុំអាចនិយាយបានថា ខ្ញុំបានចូលរួមពេញលេញ។ ចាប់ពីពេលនោះមក ការបកប្រែមិនមែនជារឿងសាកល្បង ឬចូលរួមតាមចិត្តទៀតទេ ប៉ុន្តែជាការងារស្ម័គ្រចិត្តដែលមានការទទួលខុសត្រូវ មានស្តង់ដារ និងត្រូវការការសហការជាមួយអ្នកដទៃ។ ពាក្យមួយៗដែលបកប្រែ មិនមែនគ្រាន់តែត្រឹមត្រូវតាមវចនានុក្រមទេ ប៉ុន្តែត្រូវសមស្របនឹងបរិបទ វប្បធម៌ និងការប្រើប្រាស់ពិតប្រាកដរបស់អ្នកប្រើប្រាស់ខ្មែរ។
អ្វីដែលខ្ញុំបានរៀនសូត្រពីដំណើរនេះ គឺការយល់ថា ភាសា និងបច្ចេកវិទ្យាមិនអាចដាច់ពីគ្នាបានទេ។ បើគ្មានភាសា បច្ចេកវិទ្យានឹងក្លាយជារឿងឆ្ងាយសម្រាប់មនុស្សភាគច្រើន ហើយបើគ្មានបច្ចេកវិទ្យា ភាសាក៏អាចត្រូវគេបំភ្លេចនៅក្នុងពិភពឌីជីថល។ ការបកប្រែជាសហគមន៍ បានបង្រៀនខ្ញុំអំពីការធ្វើការជាក្រុម ការគោរពគ្នាទៅវិញទៅមក ការពិភាក្សាដោយហេតុផល និងការយល់ថា មិនមានចម្លើយត្រឹមត្រូវតែមួយសម្រាប់ពាក្យទាំងអស់នោះទេ។
នៅថ្ងៃនេះ ពេលខ្ញុំមើលត្រឡប់ទៅវិញ ខ្ញុំមិនឃើញតែការបកប្រែពាក្យៗទេ ប៉ុន្តែឃើញដំណើរមួយដែលបានបង្កើតអត្តសញ្ញាណរបស់ខ្ញុំក្នុងពិភពឌីជីថល។ វាជាដំណើរដែលចាប់ផ្ដើមពីទស្សនាវដ្តី IT មួយក្បាល បន្តមកជាសហគមន៍ បន្តមកជាការចូលរួមយ៉ាងសកម្ម និងបន្តទៅជាការទទួលខុសត្រូវចំពោះភាសាខ្មែរ។ ដំណើរនេះមិនទាន់ចប់ទេ ហើយខ្ញុំជឿថា នៅពេលដែលមានមនុស្សថ្មីៗចូលរួម សាច់រឿងនៃភាសាខ្មែរ ក្នុងបច្ចេកវិទ្យា នឹងត្រូវសរសេរបន្តទៅមុខទៀត។
បច្ចុប្បន្ននេះខ្ញុំនៅតែបន្តការបកប្រែ និងក្លាយជាអ្នកជួយតម្រង់ផ្លូវក្នុងការបកប្រែសម្រាប់ជំនាន់ក្រោយ
មកស្ដាប់សាច់រឿងទាំងអស់នោះ៖
តំណចូលរួមបកប្រែ៖ ចុចទីនេះ
តាមដានសហគមន៍ ក្រុមតេឡេក្រាម
ឆ្លើយតប